QUẺ SỐ 23: SƠN ĐỊA BÁC - ƯNG THƯỚC ĐỒNG LÂM

Lời kinh: 剝不利有攸往.

Dịch âm: Bác bất lợi hữu du vãng

Dịch nghĩa: Bác: không lợi cho việc tiến tới, hành động hoặc theo đuổi một hướng đi mới.

Bác: Có nghĩa là bóc, lột, bào mòn, bong ra, rơi rụng, tiêu tán. Theo tượng của quẻ, năm hào âm ở dưới dần dần tiến lên, làm suy yếu hào dương ở trên. Vì vậy, Bác tượng cho sự suy thoái, bào mòn và sụp đổ dần dần.
Quẻ Bác đứng sau quẻ Bí. Quẻ Bí tượng cho sự trang sức, trau giồi; khi sự trang sức đã đến cực điểm thì cái đẹp bên ngoài cũng dần suy giảm, nên tiếp theo là quẻ Bác. Bác là sự bóc tách, bào mòn, lột bỏ từng lớp.

Sơn phụ ư địa (山附於地 – Núi gắn vào đất, núi vốn cao mà nay như sụp xuống, áp sát vào đất)

Ngoại quái là Cấn, nội quái là Khôn. Quẻ có năm hào âm ở dưới và chỉ còn một hào dương ở trên cùng. Âm khí từ dưới tiến lên, từng bước làm suy yếu và bóc mòn hào dương.

Theo tượng quẻ, âm đang ở thế thịnh, dương chỉ còn một hào và đang ở vào thời kỳ suy yếu. Vì vậy gọi là quẻ Bác (剝), nghĩa là bóc, lột, bào mòn. Quẻ Bác tượng cho thời kỳ tiểu nhân lớn mạnh, quân tử ở vào thế bất lợi; vì vậy người quân tử không nên cưỡng thời mà tiến, mà nên thuận theo thời thế, giữ mình và chờ thời. Thoán truyện nói “thuận mà dừng”: nội quái Khôn có nghĩa là thuận, ngoại quái Cấn có nghĩa là dừng. Đây không phải là hoàn toàn ngừng mọi hoạt động, mà là không cưỡng ép tiến lên khi thời thế đang bất lợi, biết thuận theo tình thế và giữ mình để tránh tổn hại.
Theo quy luật tiêu trưởng, doanh hư của Dịch, âm dương luôn vận động và chuyển hóa: âm thịnh đến cực điểm rồi sẽ suy, dương suy đến cực điểm rồi sẽ phục sinh. Tinh thần này có thể liên hệ với tư tưởng Lão Tử: “đại trí nhược ngu, đại dũng nhược khiếp, đại xảo nhược chuyết”, tức người có trí, có dũng, có tài đôi khi cần biết ẩn mình, không phô bày, thuận thời mà chờ thời.
Thoán truyện giảng thêm: “thuận mà dừng” là cách quan sát thời thế và xử thế của người quân tử. Khôn tượng thuận, Cấn tượng dừng; trong thời âm thịnh dương suy, nếu cưỡng tiến rất dễ bị tổn hại. Người quân tử vì vậy phải biết xét thời, biết tiến lui, giữ đạo của mình và chờ lúc thời thế thay đổi. “Tiêu tức doanh hư” là quy luật vận hành của trời: có lúc tiêu, có lúc tức; có lúc doanh, có lúc hư. Không có trạng thái nào tồn tại mãi mãi.
Đại tượng truyện: “Sơn phụ ư địa, Bác. Thượng dĩ hậu hạ an trạch” – núi gắn vào đất là tượng của quẻ Bác; người ở trên phải làm cho bên dưới được dày vững, khiến nơi ở được an ổn. Núi muốn đứng vững phải có nền đất vững; vì vậy người ở trên, người lãnh đạo hoặc người đứng đầu, muốn giữ được vị trí thì phải chăm lo cho cái nền bên dưới, làm cho dân chúng hoặc người dưới được an cư, ổn định. Ý “thượng dĩ hậu hạ an trạch” là cách trị thời Bác được rút ra từ Đại tượng truyện.

1. Sơ Lục (Hào 1 âm):

Lời kinh: 初 六: 剝床以足, 蔑貞, 凶.

Dịch âm: Bác sàng dĩ túc, miệt trinh, hung.

Dịch nghĩa: Bóc chân giường, làm suy tổn đạo chính, xấu.

Giảng nghĩa: Giường là nơi con người nương vào để được an ổn; chân giường ở vị trí thấp nhất. Quẻ Bác bắt đầu từ dưới lên, nên trước tiên bóc ở chân giường. Hào Sơ Lục tượng cho sự bào mòn bắt đầu từ nền tảng; đạo chính chưa bị phá hủy hoàn toàn nhưng đã bắt đầu bị xâm phạm. Vì vậy hào từ nói “miệt trinh, hung”: đạo chính bị làm suy tổn thì cuối cùng dẫn đến hung.

2. Lục Nhị (Hào 2 âm):

Lời kinh: 六 二: 剝床以辨, 蔑貞, 凶.

Dịch âm: Bác sàng dĩ biện, miệt trinh, hung.

Dịch nghĩa: Bóc đến phần thân hoặc chỗ nối của giường, làm suy tổn đạo chính, xấu.

Giảng nghĩa: Sự bào mòn đã tiến thêm một bước. Từ chân giường ở hào Sơ, nay đã lan lên đến phần thân hoặc chỗ nối giữa chân và thân giường. Tượng này cho thấy cái xấu đang dần tiến lên, không còn chỉ ảnh hưởng đến phần nền tảng bên dưới. Đạo chính tiếp tục bị xâm lấn nên vẫn là điềm hung.

3. Lục Tam (Hào 3 âm):

Lời kinh: 六 三: 剝之, 无咎.

Dịch âm: Bác chi, vô cửu.

Dịch nghĩa: Bóc bỏ nó, không lỗi.

Giảng nghĩa: Lục Tam tuy là hào âm nhưng ở vị trí đặc biệt, có ứng với Thượng Cửu là hào dương. Vì vậy hào này không cùng các hào âm tiếp tục làm suy tổn đạo chính mà tách khỏi xu thế ấy, đứng về phía hào dương. “Bác chi, vô cửu” có thể hiểu là bỏ sự liên kết với cái đang bị bào mòn hoặc bỏ con đường của phe tiểu nhân, vì vậy không có lỗi. Đây là hào cho thấy trong thời Bác vẫn có khả năng quay về với đạo chính.

4. Lục Tứ (Hào 4 âm):

Lời kinh: 六 四: 剝床以膚, 凶.

Dịch âm: Bác sàng dĩ phu, hung.

Dịch nghĩa: Bóc giường đến tận da thịt, xấu.

Giảng nghĩa: Sự bào mòn đã tiến từ chân giường lên đến phần gần người nằm trên giường, tượng trưng cho việc tai họa đã trực tiếp chạm đến thân mình. Lục Tứ bước vào ngoại quái, sự suy thoái không còn nằm ở nền tảng xa bên dưới mà đã trở nên rõ rệt và bức thiết. Vì vậy hào từ nói “hung”.

5. Lục Ngũ (Hào 5 âm):

Lời kinh: 六 五: 貫魚, 以宮人寵, 无不利.

Dịch âm: Quán ngư, dĩ cung nhân sủng, vô bất lợi.

Dịch nghĩa: Xâu cá lại mà dẫn đi, như những người trong cung được sủng ái; không gì là không lợi.

Giảng nghĩa: Lục Ngũ là hào âm đứng ở vị trí tôn quý và ở ngay dưới Thượng Cửu. Hào này có thể tượng cho người đứng đầu các hào âm. “Quán ngư” lấy hình ảnh xâu cá thành một chuỗi, tượng cho các hào âm đi theo nhau; “dĩ cung nhân sủng” ví như người trong cung thuận theo người ở trên. Vì ở gần Thượng Cửu và biết thuận theo đạo chính, Lục Ngũ không tiếp tục đẩy sự bào mòn đến tận cùng mà có thể dẫn các hào âm cùng quy thuận. Vì vậy hào từ nói “vô bất lợi”.
Hào Lục Ngũ cho thấy ngay trong thời âm thịnh vẫn có khả năng chuyển hóa: người ở vị trí dẫn đầu nếu biết thuận theo đạo chính thì có thể đưa những người bên dưới ra khỏi xu thế phá hoại. Đây cũng là một trong những điểm quan trọng khiến quẻ Bác không phải chỉ có ý nghĩa suy vong tuyệt đối.

6. Thượng Cửu (Hào 6 dương):

Lời kinh: 上 九: 碩果不食, 君子得輿, 小人剝廬.

Dịch âm: Thạc quả bất thực, quân tử đắc dư, tiểu nhân bác lư.

Dịch nghĩa: Quả lớn không bị ăn hết. Người quân tử được xe chở, còn kẻ tiểu nhân thì phá mất căn nhà của mình.

Giảng nghĩa: Thượng Cửu là hào dương duy nhất còn lại trong quẻ, giống như một quả lớn còn sót lại trên cây mà chưa bị hái ăn. Quả ấy tuy đã đến cuối mùa nhưng nếu còn nguyên thì có thể rơi xuống đất và sinh mầm mới; vì vậy tượng cho đạo quân tử tuy đang suy nhưng không dễ bị tiêu diệt hoàn toàn. “Quân tử đắc dư” nghĩa là người quân tử có được sự nâng đỡ, chở che của người khác; khi đạo chính còn được người đời ủng hộ thì vẫn có thể tồn tại và phục hưng.
“Tiểu nhân bác lư” lại mang ý nghĩa cảnh tỉnh: nếu tiểu nhân phá hủy hoàn toàn nơi che chở, tức phá sạch nền tảng chính đáng của xã hội, thì chính họ cũng mất chỗ nương thân. Vì vậy, quẻ Bác tuy nói về âm thịnh dương suy nhưng không phải là sự tiêu diệt vĩnh viễn của dương. Một hào dương còn lại chính là mầm của sự phục sinh.
Toàn quẻ cho thấy quá trình bào mòn diễn ra từ dưới lên trên: từ chân giường, lên thân giường, đến da thịt, rồi đến chỗ ở. Nhưng ở cuối quẻ lại xuất hiện hình tượng “thạc quả bất thực”, cho thấy khi sự suy thoái đạt đến cực điểm thì mầm phục sinh đã nằm trong đó. Đây chính là quy luật tiêu trưởng của âm dương: thịnh cực tất suy, suy cực tất phục.